Η ιστορία του Καραγκιόζη

Οι Καραγκιοζοπαίκτες και τα Αθηναϊκά “ταράματα”

 

Οι Καραγκιοζοπαίκτες και τα Αθηναϊκά “ταράματα”

1929 – 1979

Μια από τις σημαντικότερες σελίδες του Λαϊκού μας Πολιτισμού που έχει πια λησμονηθεί, είναι η παρουσία την περίοδο των Απόκρεω, του υπαίθριου Κουκλοθεάτρου στις πλατείες, στους δρόμους και τα στενά της Αθήνας κατά την πεντηκονταετία 1929-1979. Πρωταγωνιστές του υπήρξαν οι Καραγκιοζοπαίκτες που διατήρησαν ανάμεσα στα Κοινωνικά Έθιμα των Αθηνών «τα παραδοξότατα ταράματα, τα και ξόανα λεγόμενα», δηλαδή την περιφορά ξυλίνων ανθρωπίσκων όπως τα σημερινά περίπου νευρόσπαστα, κατά τον Δημήτριο Καμπούρογλου.

Τη δυνατότητα να συνεχίσουν αυτή την παράδοση τους την πρόσφερε η κληρονομιά του σπουδαιότατου Ανδρεικελλοπαίκτη Χρήστου Κονιτσιώτη, οι παραστάσεις και οι κούκλες του!

Οι 35 και πλέον κούκλες του Κονιτσιώτη, αληθινά κομψοτεχνήματα ξυλογλυπτικής, ντυμένες με εξαιρετικά ρούχα της εποχής που είχαν επιμεληθεί η μοδίστρα σύζυγος και η κόρη του, πουλήθηκαν μέσω των μικρών αγγελιών, γιατί το κράτος διά του Υπουργείου Πολιτισμού, αλλά και η επιστήμη διά της Λαογραφίας και Εθνογραφίας, άργησαν καμμιά πενηνταριά χρόνια να ενδιαφερθούν για το ανεκτίμητο αυτό κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, δηλαδή από το 1929 μόλις το 1979-80!

κούζαρος

Σπύρος Κούζαρος

Τι συνέβη όμως με τις κούκλες του Κονιτσιώτη και την τύχη του κουκλοθεάτρου εντωμεταξύ; Οι μαρτυρίες που διέσωσε η ακατάλυτη μνήμη του Καραγκιοζοπαίκτη Σπύρου Κούζαρου, είναι άκρως διαφωτιστικές: «Όταν πέθανε ο Χρήστος Κονιτσιώτης το 1929, οι κουκλοθεατράδες της εποχής (Κούζαρος κ.λ.π) νοίκιαζαν τις κούκλες του, που, έχοντας γίνει γνωστές απ’ αυτόν, ήταν πόλος έλξης για το θεατρόφιλο αθηναϊκό κοινό.

 

Απόστολος Καραστεργιόπουλος (Τόλιας)

Αργότερα γύρω στα 1930, μερικές από τις κούκλες του αγοράστηκαν σε πολύ ψηλή τιμή για την εποχή από τον πλούσιο Καραγκιοζοπαίκτη Γιάννη Μουστάκα, που συνεργαζόταν με το Σπύρο Κούζαρο. Κούκλες του Κονιτσιώτη πουλήθηκαν από τη γυναίκα του – πιθανόν την ίδια εποχή – στον Πρίμα που υπήρξε βοηθός του Κονιτσιώτη και στον Απόστολο Καραστεργιόπουλο………».2 Ο Απόστολος Καραστεργιόπουλος, ο καραγκιοζοπαίκτης γνωστός και ως Τόλιας, αναδείχθηκε και σε τέλειο κουκλοπαίκτη! Ο στενός συνεργάτης και κουμπάρος του Διονύσιος Πάτρας θυμάται γι’ αυτόν: «….Ήταν καλός παίκτης, με ψιλές όμως φωνές, ηθικό στοιχείο και καλός τεχνίτης στις φιγούρες. Κάποτε συνεργαστήκαμε και μια έπαιζα εγώ Καραγκιόζη κι αυτός κούκλες και την άλλη το αντίστροφο …. Έγραφε και σατυρικά στοιχάκια και δράματα…».3 

Η Μαρία Βελιώτη, η οποία ως εθνογράφος- ερευνήτρια πρώτη παρουσίασε τις κούκλες του Κονιτσιώτη, σημειώνει σχετικά: «Οι κούκλες που αγόρασε ο Απόστολος Καραστεργιόπουλος – γνωστός με το όνομα Μπάρμπα-Τόλιας – είναι οι κούκλες της συλλογής του Πελλοπονησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος. Ο Μπάρμπα-Τόλιας, Μακεδόνας στη καταγωγή, …. είχε μεγαλύτερη επιτυχία στο κουκλοθέατρο, όπου η κίνηση της κούκλας, στην οποία διακρινόταν, παίζει πρωτεύοντα ρόλο ενώ η φωνή δευτερεύοντα. Έτσι και οι κούκλες του Κονιτσιώτη, με την τελειότητά τους στην εμφάνιση, συντελέσαν σε μεγάλο βαθμό στο να καθιερωθεί ως «Κουκλοθεατράς» ο Μπάρμπα-Τόλιας, αν και δεν τον βοηθούσε η φωνή. Πέθανε το 1976 ή 1977 ….».4 Από τις παραπάνω μαρτυρίες και κυρίως απ’ τη μαρτυρία του Πάτρα πως ο Τόλιας το 1975 ήταν σε ηλικία 84 χρονών, συμπεραίνουμε πως πρέπει να γεννήθηκε το 1891.

Σε αυτοβιογραφικό του σημείωμα ο Κούζαρος μας γνωρίζει ποιοί Καραγκιοζοπαίκτες, πότε και πού ξεκίνησαν να παίζουν Κουκλοθέατρο  στην Αθήνα: «…Στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας μαζί με τον Ιωάννη Μουστάκα, στο Θέατρο ΚΑΤΣΗ (Κάτσας Σταθμός Λαρίσης) και στο Θέατρο ΡΕΚΟΡ (τέρμα στην Αχαρνών), μαζί με τον Ανδρέα Νικητόπουλο παίξαμε κουκλοθέατρο με κούκλες του Κονιτσιώτη, που είχε πεθάνει εκείνο τον καιρό, και μαζί με τον Γεώργιο Πολίσσαρο, πολύ καλό καραγκιοζοπαίκτη..».

Αργύριος Θούγας

Την ίδια περίοδο αναδεικνύονται ως αξιολογότατοι κουκλοπαίκτες οι καραγκιοζοπαίκτες: Διονύσιος Πάτρας, Παναγιώτης Μιχόπουλος, Αργύριος Θούγας, Εμμανουήλ Μανώλαρος, Σωτήρης Πρωτόγερας κ.α. Τα ονόματά τους διασώζει αναμνηστική καρτ – ποστάλ που φιλοτέχνησε ο Σπύρος Κούζαρος, κατόπιν παραγγελίας του φίλου, κουμπάρου και πιστού συνεργάτη του Αργύρη Θούγα. Ο Θούγας γεννημένος, το 1919, απομένοντας τελευταίος της μακράς σειράς των ανδρεικελλοπαικτών των Αθηναϊκών δρόμων και πλατειών κατά τας Απόκρεω, προσπάθησε να διασώσει το έθιμο.

Χαρακτηριστικά θυμάται για αυτή του τη δραστηριότητα: «Εκτός από Καραγκιόζη έπαιξα και Φασουλή στις γειτονιές της Αθήνας. Τότε ήταν συνήθεια να βγαίνουν δύο-τρείς Καραγκιοζοπαίκτες μαζί κι ο καθένας με τη σειρά του να παίζει μια μικρής διάρκειας κωμωδία. Άλλαζαν πόστα, ξεκούραζαν ο ένας τον άλλον, αυτό μπορούσε να κρατήσει όλη μέρα. Ιδίως τις Αποκριές αυτό μπορούσε να διαρκέσει και 20 μέρες….».5

Με οδηγό την προαναφερθείσα καρτ-ποστάλ η εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ της 21ης Φεβρουαρίου 1975, γράφει τα εξής: «ΗΤΑΝ ΚΑΠΟΤΕ οι απόκριες (λαϊκό πανηγύρι), όπως σημειώνεται και στην αναμνηστική κάρτα που εικονίζει το υπαίθριο πάλκο του Φασουλή της εποχής του 30. Το αποκριάτικο κουκλοθέατρο το στήναμε σε χαρακτηριστικά και πολύβοα σταυροδρόμια της Αθήνας: στο φανάρι του Διογένη, στην Αγία Σωτήρα Πλάκας και έξω από την Μητρόπολη.

Αναμνηστική καρτ – ποστάλ που φιλοτέχνησε ο Σπύρος Κούζαρος

Οι παραστάσεις ήταν συνεχείς από το μεσημέρι, ως αργά την νύχτα. Η υπαίθρια σκηνή, απ’ όπου ο Φασουλής σατίριζε τους κυβερνώντες και αναστέναζε για τα πάντοτε καλύτερα φευγάτα χρόνια, ήταν ένα τετράγωνο παραβάν. Έμπαιναν μέσα ένας-ένας και εναλλασσόμενοι οι καλλιτέχνες, με ανάταση τα χέρια κουνούσαν τις μαριονέττες που έλεγαν καλαμπούρια και αλληλοσυμπλέκονταν με ρόπαλα, γκλίτσες και ηχηρότατα χαστούκια. Γύρω από τη σκηνή δυο-τρείς παλιάτσοι κρατούσαν τα χωνιά των εισπράξεων. ‘Ηταν οι λεγόμενοι γράπες, εκείνοι που γραπώνανε τις συνεισφορές των θεατών…… Όλες αυτές οι εκδηλώσεις σταμάτησαν τα πρώτα μετά τον πόλεμο χρόνια «Δεν τα θέλει τέτοια πράγματα ο τουρισμός, μας είπαν και μας απέπεμψαν, όταν ζητήσαμε και ξαναζητήσαμε τις σχετικές άδειες». Είπε ο γνωστός στους παλαιότερους καλλιτέχνης κύριος Α. Θούγας….».

Κατ’ αυτό τον τρόπο, φίλοι και φίλες του Καραγκιόζη και του κουκλοθεάτρου, τελείωσε ο υπαίθριος αποκριάτικος φασουλής και απέμεινε μόνο στα Καραγκιοζοθέατρα, να ψυχαγωγεί απ΄τη σκηνούλα του που βρισκόταν δίπλα στη πεντάμετρη του Καραγκιόζη στα μεταπολεμικά χρόνια, καλύπτοντας το μισάωρο από τη δύση του ηλίου μέχρι που νύχτωνε καλά, για ν’ αρχίσει στο φωτισμένο πανί η καλοκαιρινή παράσταση του Θεάτρου Σκιών!

Γειά σας – Γειά σας και καλές μακαρονάδες και Καλή Σαρακοστή, που έλεγε και ο Πασχάλης,

Αναστάσιος Κούζης Καλλιτέχνης Θεάτρου σκιών – φιλόλογος

 

           ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

  1. Δημήτριος Καμπούρογλου, «Ιστορία των Αθηναίων» Τόμος Α’, σελ. 244
  2. ΕΘΝΟΓΡΑΦΙΚΑ Πελλοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, ανάτυπο τόμος 2, Ναύπλιο 1979-80, σελ. 48
  3. Κώστας Στεφ. Τσίπηρας «Ο ήχος του Καραγκιόζη», Νέα Σύνορα , Αθήνα 2001, σελ. 201
  4. ΕΘΝΟΓΡΑΦΙΚΑ Πελλοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, ανάτυπο τόμος 2, Ναύπλιο 1979-80
  5. Κώστας Στεφ. Τσίπηρας «Ο ήχος του Καραγκιόζη», Νέα Σύνορα , Αθήνα 2001, σελ. 309

ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΘΕΛΕΤΕ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΕΤΕ ΕΠΙΣΗΣ...

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.